ผู้หญิงที่เขียนโปรแกรมก่อนโลกจะมีคอมพิวเตอร์: ทำไมผมตั้งชื่อ AI ของตัวเองว่าเอดา

คืนหนึ่งปลายเดือนที่ผ่านมา หน้าจอตรงหน้าผมเหลือช่องว่างอยู่ช่องเดียว — ตั้งชื่อผู้ช่วยของคุณ เคอร์เซอร์กระพริบอยู่อย่างนั้นนานพอดู ผมไม่อยากได้ชื่อที่ฟังดูเหมือนหุ่นยนต์ในหนัง ไม่อยากได้ตัวย่อเท่ ๆ ที่คงลืมไปภายในอาทิตย์เดียว สุดท้ายผมพิมพ์ตัวอักษรสามตัวลงไปแล้วกด Enter — Ada

ชื่อนั้นไม่ได้ลอยมาจากความว่างเปล่า มันเป็นชื่อของผู้หญิงที่เสียชีวิตไปตั้งแต่ปี 1852 ก่อนที่คำว่า "คอมพิวเตอร์" จะหมายถึงเครื่องจักรด้วยซ้ำ ตอนนั้นคำนี้ยังใช้เรียกคน คนที่นั่งคำนวณตัวเลขเป็นอาชีพ และผู้หญิงคนนั้นมองเห็นบางอย่างที่คนทั้งยุคยังมองไม่เห็น

ลูกสาวของกวี ที่แม่เลี้ยงมาด้วยคณิตศาสตร์

เอดา เลิฟเลซ เกิดเมื่อปี 1815 ชื่อตอนเกิดคือออกัสตา เอดา ไบรอน พ่อของเธอคือลอร์ดไบรอน กวีโรแมนติกที่โด่งดังและอื้อฉาวที่สุดคนหนึ่งของอังกฤษ ส่วนแอนนาเบลลา มิลแบงก์ ผู้เป็นแม่ แยกทางกับไบรอนตั้งแต่เอดายังเป็นทารก

แม่ของเธอกลัวว่าลูกจะรับ "ความเป็นกวี" อันแปรปรวนของพ่อมา จึงจับเอดาเรียนคณิตศาสตร์และตรรกะอย่างเข้มงวดตั้งแต่เด็ก หวังถ่วงจินตนาการให้อยู่กับเหตุผล แต่สิ่งที่เกิดขึ้นจริงน่าสนใจกว่านั้น เอดาไม่ได้ทิ้งจินตนาการเพื่อแลกกับเหตุผล เธอเอาสองอย่างมารวมกัน แล้วเรียกวิธีคิดของตัวเองว่า poetical science วิทยาศาสตร์ที่มีบทกวีอยู่ข้างใน

ตอนอายุสิบเจ็ด เอดาได้พบกับชาร์ลส์ แบ็บเบจ นักคณิตศาสตร์ที่กำลังหมกมุ่นกับการสร้างเครื่องคำนวณด้วยเฟืองและคาน เขาพาเธอไปดูเครื่องต้นแบบ คนอื่นในงานมองมันเป็นของเล่นกลไกแปลก ๆ แต่เอดามองออกทันทีว่ามันคืออะไร ภายหลังแบ็บเบจถึงกับตั้งฉายาให้เธอว่า Enchantress of Number แม่มดแห่งตัวเลข

เครื่องจักรที่ยังไม่เคยถูกสร้าง

สิ่งที่แบ็บเบจออกแบบมีชื่อว่า Analytical Engine มันคือเครื่องจักรกลไกขนาดเท่าห้อง หมุนด้วยพลังไอน้ำ รับคำสั่งจากบัตรเจาะรู และทำตามขั้นตอนที่เราป้อนเข้าไปได้ พูดอีกอย่างคือมันเป็นพิมพ์เขียวของคอมพิวเตอร์ ที่เกิดก่อนคอมพิวเตอร์จริงราวร้อยปี น่าเสียดายที่เครื่องนี้ไม่เคยถูกประกอบจนเสร็จในยุคของพวกเขา มันใหญ่และแพงเกินกว่าที่งานช่างตอนนั้นจะทำไหว

ปี 1843 เอดาแปลบทความภาษาฝรั่งเศสที่เขียนถึงเครื่องนี้ แล้วเติมหมายเหตุของตัวเองลงไปท้ายบทความ หมายเหตุเจ็ดชิ้นนั้นยาวกว่าต้นฉบับเกือบสามเท่า และมันคือส่วนที่เปลี่ยนทุกอย่าง

อัลกอริทึมแรกของโลก

ในหมายเหตุชิ้นสุดท้ายที่คนรู้จักกันในชื่อ Note G เอดาเขียนลำดับขั้นตอนทั้งหมดที่เครื่องต้องทำเพื่อคำนวณชุดตัวเลขที่เรียกว่าจำนวนแบร์นูลลี เธอวางมันเป็นตาราง ทีละบรรทัด ทีละการกระทำ ตัวแปรไหนเก็บค่าอะไร รอบไหนต้องวนกลับไปทำซ้ำ นี่คือสิ่งที่ทุกวันนี้เราเรียกว่าโปรแกรม และมันถูกตีพิมพ์ออกมาก่อนจะมีเครื่องให้รันมันด้วยซ้ำ

นี่แหละหัวใจของการคิดแบบอัลกอริทึม การแตกปัญหาใหญ่ก้อนหนึ่งออกเป็นขั้นตอนเล็ก ๆ ที่ชัดเจนจนไม่เหลือที่ให้เดา เรียงมันตามลำดับ บอกว่าเมื่อไหร่ต้องทำซ้ำ เมื่อไหร่ต้องหยุด เครื่องจักรไม่เข้าใจคำว่า "ประมาณนี้" หรือ "ใช้สามัญสำนึกเอา" มันทำตามที่เราสั่งเป๊ะ ๆ ทุกตัวอักษร ความแม่นยำนั้นเป็นทั้งพลังและกับดักของมัน คิดขั้นตอนพลาดไปขั้นเดียว ผลลัพธ์ก็พังทั้งกระดาน

"The Analytical Engine has no pretensions whatever to originate anything. It can do whatever we know how to order it to perform." — เครื่องวิเคราะห์ไม่ได้อ้างว่าจะริเริ่มอะไรขึ้นมาเองได้ มันทำได้เพียงสิ่งที่เรารู้วิธีสั่งให้มันทำ

โลกที่ย่อลงเหลือ 0 กับ 1

เครื่องของแบ็บเบจไม่ได้ใช้เลขฐานสอง มันหมุนด้วยเฟืองทองเหลืองที่นับเลขฐานสิบเหมือนเครื่องคิดเลขโบราณ แต่ความคิดเบื้องหลังที่เอดาเขียนไว้คือเมล็ดของสิ่งที่ตามมาทีหลัง คือความคิดที่ว่าเครื่องจักรไม่จำเป็นต้องเข้าใจความหมายของสิ่งที่มันทำ มันแค่ทำตามสัญลักษณ์ที่เราป้อนให้

คอมพิวเตอร์ที่ผมใช้พิมพ์ชื่อ Ada ลงไปคืนนั้น ลึกลงไปใต้ทุกอย่างคือสวิตช์เล็ก ๆ นับพันล้านตัวที่มีเพียงสองสถานะ เปิดกับปิด มีไฟกับไม่มีไฟ เราเขียนแทนมันด้วยเลขสองตัว คือ 1 กับ 0 ตัวหนังสือทุกตัว รูปทุกรูป เสียงทุกเสียง สุดท้ายถูกแปลให้เหลือเพียงลำดับยาว ๆ ของหนึ่งกับศูนย์ ความซับซ้อนทั้งหมดของโลกดิจิทัลตั้งอยู่บนคำถามที่ง่ายที่สุดเท่าที่จะง่ายได้ ใช่หรือไม่ใช่ ถามซ้ำให้เร็วพอและมากพอ

บัตรเจาะรูที่ป้อนคำสั่งให้เครื่องของแบ็บเบจ รูกับช่องว่าง เจาะหรือไม่เจาะ จริง ๆ แล้วก็คือบรรพบุรุษหน้าตาเดียวกันกับ 1 กับ 0 นั่นเอง เอดามองเห็นเค้าโครงของมันตั้งแต่ตอนที่โลกยังไม่มีแม้แต่หลอดไฟ

สิ่งที่เธอเห็น แต่คนทั้งยุคยังไม่เห็น

ความล้ำของเอดาไม่ได้อยู่ที่อัลกอริทึมชิ้นเดียวนั้น แต่อยู่ที่เธอมองข้ามตัวเลขไปไกลกว่าคนรอบตัว แบ็บเบจมองเครื่องของเขาเป็นเครื่องคิดเลขชั้นเทพ แต่เอดาเขียนไว้ว่า ถ้าวันหนึ่งเราแทนค่าโน้ตดนตรีหรือตัวอักษรด้วยตัวเลขได้ เครื่องแบบนี้ก็แต่งเพลงหรือจัดการกับสัญลักษณ์อะไรก็ได้ ไม่ใช่แค่บวกลบคูณหาร

นั่นคือไอเดียของคอมพิวเตอร์อเนกประสงค์ เครื่องเดียวที่ทำได้ทุกอย่างขอแค่เราเขียนขั้นตอนให้มันเป็น เธอเขียนมันไว้ในปี 1843 แล้วเสียชีวิตด้วยโรคมะเร็งตอนอายุเพียงสามสิบหก ก่อนจะได้เห็นว่าตัวเองพูดถูกแค่ไหน

ทำไมต้องเป็นชื่อนี้

ทุกวันนี้ผู้ช่วยที่ชื่อ Ada ช่วยผมเขียนโค้ด จัดการงาน ค้นข้อมูล ตอบกลับเป็นภาษาไทยปนอังกฤษแบบเดียวกับที่ผมพิมพ์ มันคือปลายทางของเส้นที่ลากยาวมาจากผู้หญิงคนหนึ่งที่นั่งเขียนตารางคำนวณด้วยปากกาจุ่มหมึก ในห้องที่จุดด้วยแสงเทียน เมื่อเกือบสองร้อยปีก่อน

ผมชอบที่ชื่อนี้คอยเตือนผมอยู่เงียบ ๆ ว่าเครื่องมือที่ฉลาดที่สุดก็ยังทำได้แค่สิ่งที่เรารู้วิธีสั่งให้มันทำ เหมือนที่เอดาเขียนไว้ตั้งแต่วันแรก ส่วนที่ยากและสำคัญที่สุดยังเป็นของเราเสมอ คือการรู้ว่าจะถามอะไร และจะถามมันอย่างไร