สิบฉบับถึงคนที่ไม่ได้เป็นกวี

ใต้ต้นเกาลัดแก่ในสวนของโรงเรียนนายร้อยเทเรเซียนที่วีเนอร์นอยชตัดท์ นักเรียนนายร้อยอายุสิบเก้าคนหนึ่งนั่งอ่านหนังสือกลอนเล่มเล็ก ใบไม้ปลายฤดูใบไม้ร่วงร่วงลงรอบเก้าอี้ บาทหลวงประจำโรงเรียนชื่อโฮราเช็คเดินผ่านมา หยิบหนังสือในมือเขาไปพลิกดู แล้วบอกด้วยน้ำเสียงแปลกใจว่า เด็กคนที่เขียนเล่มนี้เคยเป็นลูกศิษย์ของท่าน

ปีนั้นคือ 1902 นักเรียนนายร้อยคนนั้นชื่อฟรันซ์ ซาเวอร์ คัพพุส ส่วนคนเขียนกลอนคือไรเนอร์ มารีอา ริลเคอ ซึ่งเมื่อสิบกว่าปีก่อนเคยเป็นเด็กในโรงเรียนทหารที่ซังคท์ เพิลเทิน ที่เดียวกับที่คัพพุสเรียนมาก่อน เด็กที่ถูกส่งไปเป็นทหารตั้งแต่สิบขวบ แล้วหนีออกมาเป็นกวีได้สำเร็จ

คัพพุสกำลังจะกลายเป็นนายทหารในแบบที่ริลเคอไม่ได้เป็น และเขาไม่แน่ใจว่าอยากเป็น เขาตัดสินใจส่งกลอนของตัวเองไปให้กวีที่ไม่เคยพบหน้า พร้อมจดหมายที่ถามตรง ๆ ว่ากลอนพวกนี้ดีไหม

คำตอบกลับมาจากปารีส และไม่ได้ตอบคำถามนั้นเลย

ฉบับที่หนึ่ง · ปารีส, 17 กุมภาพันธ์ 1903

ริลเคอตอนนั้นอายุยี่สิบเจ็ด ยังไม่มีชื่อเสียงอะไรมาก อยู่ในปารีสเพื่อเขียนหนังสือเกี่ยวกับโรแดง เขาบอกคัพพุสอย่างสุภาพว่ากลอนเหล่านั้นยังไม่มีเสียงของตัวเอง มีแค่เค้าลาง ๆ ของบางอย่างที่เป็นของเจ้าของ แล้วก็ปฏิเสธที่จะวิจารณ์ต่อ เพราะเขาคิดว่าไม่มีใครตัดสินงานของใครได้จากข้างนอก

ไม่มีใครแนะนำหรือช่วยคุณได้ ไม่มีใครเลย มีทางเดียวเท่านั้น จงเดินเข้าไปในตัวเอง ค้นหาเหตุที่สั่งให้คุณเขียน ... แล้วถามตัวเองในชั่วโมงที่เงียบที่สุดของค่ำคืนว่า ฉันต้องเขียนไหม

ถ้าคำตอบคือ "ต้อง" อย่างเรียบง่ายและหนักแน่น ริลเคอบอกว่าจงสร้างชีวิตทั้งชีวิตตามความจำเป็นนั้น ถ้าไม่ใช่ ก็ไม่เป็นไร

เราอ่านย่อหน้านี้ครั้งแรกแล้วรู้สึกว่ามันใจร้ายนิดหน่อย เด็กคนหนึ่งส่งงานมาขอกำลังใจ แต่ได้คำถามที่หนักกว่าเดิมกลับไป อ่านซ้ำอีกหลายปีต่อมาถึงเห็นว่าในจดหมายไม่มีคำไหนบอกว่าเขาไม่เก่ง ริลเคอแค่ไม่ยอมเป็นคนตัดสินแทนเขา

ท้ายจดหมายยังมีคำแนะนำเล็ก ๆ ที่ฟังดูแปลก ให้หลีกเลี่ยงการเขียนกลอนรัก เพราะรูปแบบที่คนเขียนกันมาเยอะแล้วเป็นรูปแบบที่ยากที่สุด ให้เขียนถึงสิ่งที่อยู่รอบตัวแทน ความฝัน ความทรงจำวัยเด็ก ของในห้อง ถ้าชีวิตประจำวันดูจืด ริลเคอบอกว่าอย่าโทษชีวิต ให้โทษตัวเองที่ยังเป็นกวีไม่พอจะเรียกความมั่งคั่งของมันออกมา

ฉบับที่สาม · วิอาเรจโจ, 23 เมษายน 1903

ฉบับนี้เขียนจากเมืองริมทะเลในอิตาลี ริลเคอแนะนำหนังสือสองเล่มให้คัพพุส คือคัมภีร์ไบเบิลกับงานของเยนส์ เพเทอร์ ยาค็อบเซน นักเขียนชาวเดนมาร์ก และบอกให้อ่านงานวิจารณ์ให้น้อยที่สุด แล้วก็มีประโยคที่คนยกไปอ้างกันบ่อยที่สุดในหนังสือเล่มนี้ประโยคหนึ่ง

การเป็นศิลปินหมายความว่า ไม่นับ ไม่คำนวณ แต่สุกงอมไปเหมือนต้นไม้ ซึ่งไม่เร่งเร้าน้ำเลี้ยงของมัน และยืนอยู่ในพายุฤดูใบไม้ผลิอย่างวางใจ ไม่กลัวว่าหน้าร้อนจะไม่มา ... ความอดทนคือทุกสิ่ง

คำว่าอดทนในจดหมายของริลเคอไม่มีท่าทีของการกัดฟัน มันใกล้กับการรอให้ผลไม้สุกมากกว่า รู้ว่าเร่งไม่ได้ แล้วเลยไม่เร่ง

ฉบับที่สี่ · วอร์ปสเวเดอ, 16 กรกฎาคม 1903

ฤดูร้อนปีนั้นริลเคอหลบไปอยู่หมู่บ้านศิลปินกลางทุ่งพรุทางเหนือของเยอรมนี คัพพุสเขียนมาเล่าเรื่องที่ค้างอยู่ในใจหลายเรื่อง เราไม่รู้ว่าเรื่องอะไรบ้าง รู้แค่คำตอบที่ได้กลับไป

จงอดทนกับทุกสิ่งที่ยังคลี่คลายไม่ได้ในใจ และพยายามรักตัวคำถามเอง ... อย่าเพิ่งตามหาคำตอบ ซึ่งยังให้คุณไม่ได้ เพราะคุณยังใช้ชีวิตอยู่กับมันไม่ได้ ... ตอนนี้จงใช้ชีวิตอยู่กับคำถาม แล้วบางที วันหนึ่งที่ไกลออกไป คุณอาจค่อย ๆ ใช้ชีวิตเข้าไปถึงคำตอบโดยไม่รู้ตัว

ประโยคนี้ถูกตัดไปแปะบนโปสเตอร์และหน้าแรกของสมุดโน้ตจนแทบกลายเป็นคำคม แต่ในจดหมายมันไม่ได้ลอยอยู่เดี่ยว ๆ มันถูกเขียนถึงคนคนเดียว ที่กำลังจะจบโรงเรียนนายร้อยโดยไม่รู้ว่าชีวิตที่รออยู่เป็นของเขาจริงหรือเปล่า และริลเคอก็ไม่ได้บอกว่าจะเป็นหรือไม่เป็น

ฉบับที่หก · โรม, 23 ธันวาคม 1903

จดหมายฉบับนี้มาถึงก่อนคริสต์มาสหนึ่งวัน ริลเคอเดาว่าคัพพุสคงแบกความโดดเดี่ยวหนักกว่าปกติในช่วงวันหยุด เขาจึงเขียนถึงสิ่งที่คัพพุสกลัวที่สุดตอนนั้นตรง ๆ

สิ่งที่จำเป็นมีอยู่อย่างเดียว คือความโดดเดี่ยว ความโดดเดี่ยวอันกว้างใหญ่ภายใน เดินเข้าไปในตัวเอง แล้วไม่พบใครเลยเป็นชั่วโมง ๆ นั่นคือสิ่งที่ต้องไปให้ถึง

เขาเปรียบคนโตที่วุ่นอยู่กับหน้าที่การงานเหมือนเด็กที่เล่นเป็นผู้ใหญ่ และบอกคัพพุสว่าถ้าเข้าใจเกมของพวกเขาไม่ได้ ก็ไม่ต้องพยายามเข้าใจ ให้กลับไปมองโลกด้วยสายตาของเด็กที่ยังไม่รู้ว่าอะไรสำคัญ

อีกหลายเดือนต่อมา ในฉบับที่แปดซึ่งเขียนจากฟาร์มในสวีเดน ริลเคอพูดถึงความเศร้าในแบบที่เราจำได้มาจนทุกวันนี้ ว่ามังกรทุกตัวในชีวิตเราอาจเป็นเจ้าหญิงที่รอแค่จะได้เห็นเรากล้าหาญสักครั้ง และสิ่งที่น่ากลัวทั้งหมด ลึก ๆ แล้วอาจเป็นสิ่งที่ไร้ทางสู้ซึ่งอยากให้เราช่วย

ฉบับที่สิบ · ปารีส, 26 ธันวาคม 1908

ช่องว่างระหว่างฉบับที่เก้ากับฉบับที่สิบยาวเกือบสี่ปี ตอนนั้นคัพพุสเป็นนายทหารประจำการอยู่ในที่ห่างไกลแล้ว ริลเคอเขียนมาว่าดีใจที่เขาอยู่ในอาชีพที่แข็งและจริง อยู่ท่ามกลางความเงียบของพื้นที่กว้าง ดีกว่าไปทำงานกึ่งศิลปะที่ทำท่าว่าใกล้ศิลปะแต่จริง ๆ แล้วปฏิเสธมัน เขายกตัวอย่างงานหนังสือพิมพ์ งานวิจารณ์เกือบทั้งหมด และสามในสี่ของสิ่งที่คนเรียกว่าวรรณกรรม

นั่นคือจดหมายฉบับสุดท้าย

คัพพุสรับราชการทหารต่อมาอีกหลายปี ผ่านสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง แล้วก็ไปเป็นนักหนังสือพิมพ์ เป็นบรรณาธิการ เขียนนิยายขายดีและบทภาพยนตร์ในเบอร์ลิน เขาไม่ได้เป็นกวีอย่างที่เด็กใต้ต้นเกาลัดคนนั้นหวัง เราไม่รู้ว่าเขาเคยหยิบคำว่า "งานหนังสือพิมพ์" ในจดหมายฉบับสุดท้ายขึ้นมาอ่านซ้ำบ้างหรือเปล่า

ริลเคอเสียชีวิตปลายปี 1926 อีกสามปีต่อมาคัพพุสเอาจดหมายสิบฉบับไปพิมพ์เป็นเล่ม เขียนคำนำสั้น ๆ ว่าเมื่อคนที่ยิ่งใหญ่พูด คนที่เล็กกว่าควรเงียบ แล้วก็ตัดจดหมายของตัวเองออกทั้งหมด เราอ่านหนังสือเล่มนี้กันมาเกือบร้อยปีโดยได้ยินเสียงเดียว เหมือนนั่งฟังคนคุยโทรศัพท์อยู่ฝั่งเดียว

ปี 2019 สำนักพิมพ์ในเยอรมนีพิมพ์ฉบับใหม่ที่รวมจดหมายฝั่งคัพพุสเข้าไปด้วยเป็นครั้งแรก คำถามของนักเรียนนายร้อยคนนั้นเลยได้กลับมาวางคู่กับคำตอบ หลังจากรออยู่เงียบ ๆ มากว่าหนึ่งศตวรรษ

จดหมายฉบับแรกในกองนั้นยังถามคำถามเดิม ว่ากลอนพวกนี้ดีไหม