ในคูหาเล็ก ๆ เช้าวันเลือกตั้ง: เกมที่คนทั้งเมืองเล่นพร้อมกันโดยไม่ได้นัดหมาย

เจ็ดโมงเช้าวันอาทิตย์ โรงเรียนประถมแห่งหนึ่งย่านฝั่งธนบุรีเปิดประตูรับคนที่มายืนรอตั้งแต่ฟ้ายังไม่สว่างเต็มที่ ป้าคนหนึ่งในเสื้อยืดสีจางถือบัตรประชาชนกับแผ่นพับหาเสียงที่พับจนยับ แกบอกคนข้าง ๆ ว่ามาเช้าเพราะกลัวแดด แล้วก็เงียบไป มองป้ายเลขคูหาเหมือนกำลังคิดอะไรอยู่ในใจที่ไม่ได้พูดออกมา

สิ่งที่ป้ากำลังคิด อาจไม่ใช่แค่ว่า "เราชอบใคร" แต่เป็นคำถามที่ลึกกว่านั้นนิดหนึ่ง — คนอื่นทั้งเมืองเขาจะเลือกใครกัน เสียงของเราจะไปอยู่กับฝั่งที่ชนะ หรือจะหล่นหายไปเฉย ๆ คำถามแบบนี้ไม่มีใครสอน แต่คนกรุงเทพฯ เกือบทุกคนเคยถามตัวเองในคูหาเล็ก ๆ แบบนี้มาแล้ว

นักคณิตศาสตร์เรียกการคิดแบบนี้ว่า "ทฤษฎีเกม" ซึ่งฟังดูเย็นชาและห่างไกล แต่จริง ๆ แล้วมันเกิดจากเรื่องธรรมดาที่สุดเรื่องหนึ่งของมนุษย์ คือการพยายามเดาใจคนอื่นก่อนตัดสินใจ ทุกครั้งที่เรารอให้ไฟเขียวพร้อมกับคนอื่นทั้งสี่แยก ทุกครั้งที่เราเลือกต่อคิวร้านที่คนเยอะเพราะเดาว่ามันต้องอร่อย เรากำลังเล่นเกมที่ผลลัพธ์ของเราขึ้นอยู่กับสิ่งที่คนอื่นทำ ไม่ใช่แค่สิ่งที่เราอยากได้

เมืองที่ตัดสินใจพร้อมกันโดยไม่ได้นัดกัน

ในการเลือกตั้งผู้ว่าฯ ปี 2565 มีบางอย่างที่น่าสังเกตเกิดขึ้น คนจำนวนมากไม่ได้เลือกคนที่ตัวเองชอบที่สุดเป็นอันดับหนึ่ง แต่เลือกคนที่ "น่าจะชนะ" และพอที่จะรับได้ พวกเขากลัวว่าถ้ากระจายเสียงไปให้คนที่ชอบจริง ๆ แต่โอกาสน้อย เสียงนั้นจะกลายเป็นการเปิดทางให้ฝั่งที่ตัวเองไม่อยากได้ ความกลัวเงียบ ๆ แบบนี้แพร่จากคนหนึ่งไปอีกคนหนึ่ง จนทั้งเมืองค่อย ๆ ขยับไปรวมกันที่จุดเดียว

นักทฤษฎีเกมชื่อ โทมัส เชลลิง เคยตั้งคำถามง่าย ๆ ว่า ถ้าคุณกับเพื่อนต้องนัดเจอกันในนิวยอร์กโดยไม่ได้ตกลงเวลาและสถานที่ไว้ คุณจะไปที่ไหน คนส่วนใหญ่ตอบเหมือนกันอย่างน่าประหลาด คือสถานีแกรนด์เซ็นทรัล ตอนเที่ยง ไม่ใช่เพราะมันถูกที่สุด แต่เพราะทุกคนเดาว่าคนอื่นจะคิดแบบเดียวกัน เชลลิงเรียกจุดนัดพบที่ไม่ต้องสื่อสารกันแบบนี้ว่า "focal point" และเมืองทั้งเมืองก็หาจุดแบบนี้เจอได้ด้วยตัวเอง แม้ในเรื่องใหญ่อย่างการเลือกคนมาดูแลบ้านของตัวเอง

ป้าที่ยืนอยู่หน้าคูหาจึงไม่ได้ตัดสินใจคนเดียว แกตัดสินใจพร้อมกับคนอีกหลายล้านที่แกไม่เคยเห็นหน้า ต่างคนต่างเดาใจกัน แล้วลงเอยด้วยคำตอบที่ใกล้เคียงกันอย่างไม่น่าเชื่อ

เกมเดียวกันนี้กำลังเล่นกันอยู่ทั้งโลก

ออกจากคูหาในซอยฝั่งธนฯ ขึ้นไปมองให้ไกลกว่านั้น เกมแบบเดียวกันนี้กำลังถูกเล่นอยู่ในเมืองหลวงทั่วโลก ผู้นำประเทศที่ลังเลว่าจะลดคาร์บอนก่อนหรือรอให้ชาติอื่นลดก่อน นักลงทุนที่เทขายเพราะเดาว่าคนอื่นกำลังจะเทขาย ประเทศที่สะสมอาวุธเพราะกลัวว่าเพื่อนบ้านจะสะสมก่อน ทั้งหมดนี้คือคนกลุ่มหนึ่งที่ตัดสินใจโดยจ้องดูว่าอีกกลุ่มจะทำอะไร

สิ่งที่ทฤษฎีเกมบอกเราอย่างไม่ปรานีก็คือ คนแต่ละคนทำสิ่งที่สมเหตุสมผลที่สุดสำหรับตัวเองได้ แต่พอรวมกันแล้วผลลัพธ์อาจแย่ลงสำหรับทุกคน นักเศรษฐศาสตร์เรียกมันว่า "โศกนาฏกรรมของส่วนรวม" และกรุงเทพฯ คือตำราเล่มหนาของเรื่องนี้ ทุกคนขับรถส่วนตัวเพราะมันสะดวกกว่าสำหรับตัวเอง สุดท้ายทั้งเมืองติดอยู่บนถนนเดียวกัน ทุกโรงงานปล่อยควันเพราะการติดเครื่องกรองมีต้นทุน สุดท้ายเราหายใจฝุ่นชุดเดียวกันในเดือนมกราคม

ไม่มีใครในเรื่องนี้เป็นคนเลว ทุกคนแค่เล่นเกมตามกติกาที่มีอยู่ และกติกานั้นออกแบบมาให้การเห็นแก่ตัวเล็ก ๆ ของแต่ละคนกลายเป็นความเดือดร้อนก้อนใหญ่ของทุกคน

หน้าที่ของคนที่เราเลือก คือเปลี่ยนกติกา

ถ้ามองแบบนี้ งานของผู้ว่าฯ หรือผู้นำคนใดก็ตาม จึงไม่ใช่แค่การสั่งให้คนทำตัวดีขึ้น เพราะการขอให้คนเสียสละทั้งที่กติกายังให้รางวัลกับการเห็นแก่ตัวนั้นแทบไม่เคยได้ผล งานจริงคือการเปลี่ยนเกม ทำให้รถเมล์กับรถไฟฟ้าดีพอจนการทิ้งรถไว้บ้านกลายเป็นทางเลือกที่ฉลาดกว่าสำหรับแต่ละคน ทำให้การแยกขยะหรือการดูแลคลองเป็นเรื่องที่คนได้ประโยชน์เมื่อทำ ไม่ใช่เรื่องที่ต้องฝืนใจทำเพราะถูกบอกว่าควร

เปลี่ยนกติกาให้สิ่งที่ดีต่อส่วนรวมกลายเป็นสิ่งที่ดีต่อตัวเองไปด้วย นั่นคือศิลปะที่ยากที่สุดของการบริหารเมือง และเป็นเหตุผลที่เสียงของป้าในคูหาเช้านั้นมีน้ำหนักมากกว่าที่แกคิด

สายวันนั้นป้าเดินออกจากคูหา หย่อนบัตรลงหีบ แล้วก็กลับบ้านไปเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น แกคงไม่ได้คิดว่าตัวเองเพิ่งเล่นเกมที่ซับซ้อนที่สุดเกมหนึ่งที่มนุษย์เคยคิดค้น เกมที่ไม่มีเสียงนกหวีดหมดเวลา เล่นกันต่อไปทุกเช้าที่เราออกจากบ้าน ทุกครั้งที่เราเลือกจะเชื่อใจคนแปลกหน้าบนถนนเส้นเดียวกัน เมืองหนึ่งเมืองก็คือข้อตกลงเงียบ ๆ ที่คนหลายล้านคนเขียนขึ้นใหม่ทุกวัน โดยไม่มีใครเซ็นชื่อกำกับ